ADLÎ VE ÖNLEME ARAMALARI YÖNETMELİĞİ
(Yayımlandığı Resmi Gazete : 01.06.2005 – 25832)
BİRİNCİ BÖLÜM
Amaç, Kapsam,
Dayanak ve Tanımlar
Amaç
Madde 1 -
Bu Yönetmeliğin amacı, kanunlarla düzenlenen adlî ve önleme aramasına karar
verme yetkisi ile aramaların uygulanmasında uyulacak esas ve usulleri göstermektir.
Kapsam
Madde 2 - Bu
Yönetmelik, kolluk tarafından, kişilerin üstlerinin, eşyasının, araçlarının,
özel kâğıtlarının, konut, işyeri ve eklentilerinin aranmasında uyulacak esas ve
usulleri kapsar.
Dayanak
Madde 3 -
Bu Yönetmelik, 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu,
4/7/1934 tarihli ve 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu, 10/3/1983
tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilât, Görev ve Yetkileri Kanunu, 9/7/1982
tarihli ve 2692 sayılı Sahil Güvenlik Komutanlığı Kanunu, 10/7/2003 tarihli ve
4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu, 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl
İdaresi Kanunu, 28/4/2004 tarihli ve 5149 sayılı Spor Müsabakalarında Şiddet ve
Düzensizliğin Önlenmesine Dair Kanun, 10/6/2004 tarihli ve 5188 sayılı Özel
Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun, 4/11/2004 tarihli ve 5253 sayılı Dernekler
Kanunu, 25/10/1983 tarihli ve 2935 sayılı Olağanüstü Hâl Kanunu, 13/5/1971
tarihli ve 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu ile 2/7/1993 tarihli ve 485 sayılı Gümrük
Müsteşarlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve
diğer ilgili mevzuat hükümlerine göre hazırlanmıştır.
Tanımlar
Madde 4 - Bu Yönetmelikte geçen deyimlerden;
Araç: Her türlü nakil vasıta ve
taşıtlarını,
Cumhuriyet savcısı: Yetkili Cumhuriyet
savcısını,
El koyma:
Suçun veya tehlikelerin önlenmesi amacıyla veya suçun delili olabileceği veya
müsadereye tâbi olduğu için, bir eşya üzerinde, rızası olmamasına rağmen,
zilyedin tasarruf yetkisinin kaldırılması işlemini,
Gece vakti:
Güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat evvele
kadar devam eden süreyi,
Gecikmesinde sakınca bulunan hâl:
a) Adlî aramalar bakımından; derhâl işlem
yapılmadığı takdirde suçun iz, eser, emare ve delillerinin kaybolması veya
şüphelinin kaçması veya kimliğinin tespit edilememesi ihtimâlinin ortaya
çıkması ve gerektiğinde hâkimden karar almak için vakit bulunmaması hâlini,
b) Önleme aramaları bakımından; derhâl
işlem yapılmadığı takdirde, millî güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve
genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunmasının tehlikeye
girmesi veya zarar görmesi, suç işlenmesinin önlenememesi, taşınması veya
bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde veya eşyanın tespit
edilememesi ihtimâlinin ortaya çıkması ve gerektiğinde hâkimden karar almak
için vakit bulunmaması hâlini,
Hâkim: Yetkili sulh ceza hâkimini veya
hâkimi,
Kolluk: Jandarma, polis, sahil güvenlik
ve gümrük muhafaza görevlilerini,
Kolluk âmiri: Konuyla ilgili yetkili ve
görevli olan kolluk biriminin âmirini,
Koruma altına
alma: Suçun veya tehlikelerin önlenmesi ya da delil
olabilecek veya müsadereye tâbi olan yahut güvenliğin sağlanması amacıyla,
eşyayı zilyedinin kendiliğinden vermesini veya el konulana kadar geçici olarak
alıkoymayı,
Mülkî âmir: İllerde vali veya bu konuda
yetkilendirdiği yardımcısını, ilçelerde kaymakamı,
Özel güvenlik görevlisi: 5188 sayılı Özel
Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanuna göre valiliklerce çalışma izni verilen,
26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun uygulanmasında kamu
görevlisi sayılan ve görev alanlarında yetkili olan kişileri,
Suçüstü:
a)
İşlenmekte
olan suçu,
b)
Henüz
işlenmiş olan fiil ile fiilin işlenmesinden hemen sonra kolluk, suçtan zarar
gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suçu,
c)
Fiilin
pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin işlediği
suçu,
ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Adlî Arama
Adlî arama ve kapsamı
Madde 5 -
Adlî arama, bir suç işlemek veya buna iştirak veyahut yataklık etmek makul
şüphesi altında bulunan kimsenin, saklananın, şüphelinin, sanığın veya
hükümlünün yakalanması ve suçun iz, eser, emare veya delillerinin elde edilmesi
için bir kimsenin özel hayatının ve aile hayatının gizliliğinin
sınırlandırılarak konutunda, işyerinde, kendisine ait diğer yerlerde, üzerinde,
özel kâğıtlarında, eşyasında, aracında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile
diğer kanunlara göre yapılan araştırma işlemidir.
Makul şüphe
Madde 6 - Makul şüphe, hayatın akışına göre somut
olaylar karşısında genellikle duyulan şüphedir.
Makul şüphe, aramanın yapılacağı zaman,
yer ve ilgili kişinin veya onunla birlikte olanların davranış tutum ve
biçimleri, kolluk memurunun taşındığından şüphe ettiği eşyanın niteliği gibi
sebepler göz önünde tutularak belirlenir.
Makul şüphede, ihbar veya şikâyeti
destekleyen emarelerin var olması gerekir.
Belirtilen konularda şüphenin somut
olgulara dayanması şarttır.
Arama sonunda belirli bir şeyin
bulunacağını veya belirli bir kişinin yakalanacağını öngörmeyi gerektiren somut
olgular mevcut bulunmalıdır.
Adlî aramalarda karar ve emir verme
yetkisi
Madde 7 - Adlî aramaya karar vermek yetkisi
hâkimindir. Kolluk, arama kararı alınmasını talep ettiği durumlarda, makul
şüphe sebeplerini belirten ayrıntılı ve gerekçeli bir rapor hazırlar ve
Cumhuriyet savcısına başvurur.
Hâkim kararı
veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet
savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk âmirinin yazılı emriyle arama
yapılabilir.
Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan
hâllerde kolluk âmirinin yazılı emriyle gerçekleştirilen arama ve elkoyma işlemi üzerine; ilgili kolluk görevlilerince neden
Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı, Cumhuriyet savcısının hangi vasıtalarla
arandığını belirten ayrıntılı tutanak düzenlenerek ilgili soruşturma evrakına
eklenir.
Kolluk âmirlerince konutta, iş yerinde ve
kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama kararı verilemez. Sayılan bu
yerlerde arama ancak hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde
Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Ancak 4926 sayılı
Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda öngörülen suçlar bakımından, özel konut ve
eklentilerinde hâkim kararı olmadıkça arama yapılamaz.
Kolluk âmirinin
yazılı emriyle yapılan arama ve sonuçları Cumhuriyet başsavcılığına derhâl
bildirilir.
Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan
hâllerde ise kolluk âmirinin yazılı emriyle konut, iş yeri ve kamuya açık
olmayan kapalı alanlar dışında arama yapılabilir.
Arama talep, karar veya emrinde;
a)
Aramanın
nedenini oluşturan fiil,
b)
Aranılacak
kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya
da eşya,
c)
Karar
veya emrin geçerli olacağı zaman süresi,
d)
Aranılacak
eşyanın elde edilmesi hâlinde el konulup konulmayacağı,
açıkça gösterilir.
Cumhuriyet başsavcılıklarınca, arama ile
ilgili kararları vermek üzere, yirmidört saat süreyle
nöbetçi Cumhuriyet savcısı görevlendirilir.
Karar alınmadan yapılacak arama
Madde 8 - Aşağıdaki hâllerde ayrıca bir arama emri
ya da kararı aranmaz:
a)
Hakkında
tutuklama kararı veya yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişi ile
hakkında gıyabî tutuklama kararı verilen kaçak yakalandığında üstünde,
yakalanması amacıyla konutunda, işyerinde, yerleşim yerinde, bunların
eklentilerinde ve aracında yapılacak aramada,
b)
Hâkim
kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile veya kolluk tarafından
doğrudan yakalanan kişinin, kendisine, başkalarına veya yakalama işlemini yapan
kolluk görevlilerine zarar vermesini önlemek amacıyla yapılacak kaba üst
aramasında,
c)
Gözaltına
alınan kişinin, nezarethaneye konmadan önce yapılan üst aramasında,
d)
Herhangi
bir sebeple hukuka uygun şekilde yakalandıktan sonra kolluk güçlerinin elinden
kaçmakta olan kişilerin veya işlenmekte olan veya henüz işlenmiş olan veya pek
az önce işlendiğini gösteren belirtilerin olduğu suçun failinin yakalanması
amacıyla takibi sırasında girdikleri araç, bina ve eklentilerinde yakalanması
amacıyla yapılacak aramalarda,
e)
1)
4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 17 nci
maddesinin ikinci fıkrası kapsamında, kaçak eşya, her türlü silâh, mühimmat,
patlayıcı ve uyuşturucu maddelerin bulunduğu şüphe edilen her türlü kap,
ambalaj veya taşımaya yarayan diğer araçlarda hemen yapılan aramalarda,
2)
4926
sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 17 nci
maddesinin altıncı fıkrası kapsamında gümrük salonları ve gümrük kapılarında
kaçak eşya sakladığından kuşkulanılan kişilerin gümrük kontrolü amacıyla gümrük
görevlilerince aranmasında;
3)
4926
sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 18 inci maddesinin ikinci fıkrası
kapsamında, 27/10/1999 tarihli ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu gereğince
belirlenen kapı ve yollardan başka yerlerden gümrük bölgesine girmek, çıkmak
veya geçmek ve bu yerlerde rastlanacak kişi ve her
nevi taşıma araçlarının yetkili memurlar tarafından durdurulmasında ve bu
kişilerin eşya, yük ve üzerleri ile varsa taşıma araçlarının aranmasında,
f)
5237
sayılı Türk Ceza Kanununun 24 üncü maddesindeki kanunun hükmü ve âmirin emrini
yerine getirme, 25 inci maddesindeki meşru savunma ve zorunluluk hâli ve 26 ncı maddesindeki hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası
ile diğer kanunların öngördüğü hukuka uygunluk sebepleri ve suçüstü hâlinde
yapılan aramalarda, toplum için veya kişiler bakımından hayatî tehlikeyi
ortadan kaldırmak amacıyla veya kapalı yerlerden gelen yardım çağrıları
üzerine, konut, işyeri ve yerleşim yeri ile eklentilerine girmek için.
Olay yeri inceleme
Madde 9 - Suç işlenen yerlerde, sebep ve sonuç
ilişkisini ortaya koyacak delillerin aranması, bulunması ve el koyulması için
geliştirilmiş bilimsel ve teknik
araştırma işlemlerinin, herkesin girip çıkabileceği kamuya açık
alanlarda yapılması için bir emir veya karar gerekmez.
Birinci fıkrada belirtilen yerler
dışındaki olay yeri inceleme işlemleri, 7 nci madde
uyarınca hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde de Cumhuriyet
savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise konut, işyeri ve
kamuya açık olmayan kapalı alanlar dışındaki yerlerde kolluk âmirinin yazılı
emri üzerine gerçekleştirilir.
Aramada emir ya
da karar kapsamı dışında elde edilen bulgular ve ele geçirilen kişiler
Madde 10 - Usulüne uygun yapılan aramada;
a)
Yapılmakta
olan soruşturma veya kovuşturmayla ilgisi olmakla birlikte, karar veya yazılı
emirde konu edilmeyen,
b)
Yapılmakta
olan soruşturma veya kovuşturmayla ilgisi olmayan ancak, diğer bir suçun
işlendiği şüphesini uyandırabilecek,
bir delil elde edilirse; bu delil koruma
altına alınır ve durum Cumhuriyet başsavcılığına derhâl bildirilerek el koyma
işlemini gerçekleştirmek için Cumhuriyet savcısından yeni bir yazılı emir
istenir. Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk âmirinin yazılı
emriyle kolluk görevlileri elkoyma işlemini
gerçekleştirebilir.
Hâkim kararı olmaksızın elkoyma işlemi, yirmidört saat
içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını elkoymadan
itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar.
Bu tür aramada, aramanın amacı ve konusu
dışında ele geçirilen ve haklarında tutuklama veya yakalama kararı bulunan
kişiler, evrakıyla birlikte Cumhuriyet başsavcılığına sevk edilir.
Adlî arama tutanağı
Madde 11 - Adlî arama işlemi bir tutanağa bağlanır.
Tutanakta;
a)
Arama
kararının tarih ve sayısı, hâkim kararı yoksa verilmiş olan yazılı emrin tarih
ve sayısı ile emri veren merci,
b)
Aramanın
yapıldığı yer, tarih ve saat,
c)
Aramanın
konusu,
d)
Aranan
kişinin kimlik bilgileri, adını söylemediği takdirde eşkâl bilgileri,
e)
Araçta,
konutta, işyeri ve eklentilerinde arama yapılmışsa, aracın plaka numarası,
markası, konutun, işyerinin ve eklentilerinin açık adresi, su üstü aracının
aranmasında su üstü aracının cinsi, ismi, sahibi ve kullananı, deniz aracının
aranması hâlinde ise deniz aracının cinsi, ismi, donatanı, bağlama limanı,
tonajı, acentesi, kaptanı ve arama mevkiî,
f)
Aramanın
sonuçları, el konulan suç eşyasına ilişkin belirleyici bilgiler,
g)
Aramada
yakalanan kişiler varsa kimlik bilgileri, kimliği belirlenemiyorsa eşkâl
bilgileri,
h)
Arama
sonucunda yaralanma veya maddî bir zarar meydana gelip gelmediği,
i)
Arama
işlemini yapanların adı, soyadı, sicili ve unvanı,
hususları yer alır.
Tutanak arama işlemine katılmış olanlar
ve hazır bulunanlarca imzalanır. Tutanağın bir sureti ilgiliye verilir.
Kaçakçılık suçlarıyla ilgili tutanaklar,
4926 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 21 inci maddesine göre tanzim
edilir.
Arama sonunda talep hâlinde verilecek
belge
Madde 12 - 7 nci maddeye
göre yapılacak arama sonunda, hakkında arama işlemi uygulanan kişiye talebi
hâlinde;
a)
Aramanın,
1)
Şüpheli
veya sanık olması ve yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği
hususunda makul şüphe bulunması sebebiyle mi,
2)
Şüphelinin
veya sanığın yakalanabilmesi veya suç delillerinin elde edilebilmesi amacıyla
mı,
yapıldığını,
b)
Yakalanabileceği
veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe bulunan
şüphelinin veya sanığın üstünün, eşyasının, konutunun, işyerinin veya ona ait
diğer yerlerin aranması hâlinde, soruşturma veya kovuşturma konusu fiilin
niteliğini,
c)
Aramada
el konulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini,
d)
Aramada
şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemiş ise bunu,
e)
Hakkında
arama işlemi uygulanan kimsenin, el konulan eşyanın mülkiyetine ilişkin görüş
ve iddialarını,
içeren belge veya belgeler verilir.
Koruma altına alınan veya el konulan
eşyanın tam bir listesi yapılarak resmî mühürle mühürlenir. Bu eşyanın resmî
mühürle mühürlendiğine dair tutanak tanzim edilerek, bir sureti ilgilisine
verilir.
Avukat
bürolarında arama
Madde
13 - Cumhuriyet savcısı
hazır olmaksızın avukat bürolarında arama yapılamaz.
Avukat büroları ancak mahkeme kararı ile
ve kararda belirtilen olayla ilgili olarak Cumhuriyet savcısının denetiminde
aranabilir. Baro başkanı veya onu temsil eden bir avukat aramada hazır
bulundurulur.
Arama sonucu elkonulmasına
karar verilen şeyler bakımından bürosunda arama yapılan avukat, baro başkanı
veya onu temsil eden avukat, bunların avukat ile müvekkili arasındaki meslekî
ilişkiye ait olduğunu öne sürerek karşı koyduğunda, bu şey ayrı bir zarf veya
paket içerisine konularak hazır bulunanlarca mühürlenir ve bu konuda gerekli
kararı vermesi, soruşturma evresinde sulh ceza hâkiminden, kovuşturma evresinde
hâkim veya mahkemeden istenir. Yetkili hâkim elkonulan
şeyin avukatla müvekkili arasında meslekî ilişkiye ait olduğunu tespit
ettiğinde, elkonulan şey derhâl avukata iade edilir
ve yapılan işlemi belirten tutanaklar ortadan kaldırılır. Bu fıkrada öngörülen
kararlar yirmidört saat içinde verilir.
Postada el
koyma durumunda bürosunda arama yapılan avukat veya baro başkanı veya onu
temsil eden avukatın karşı koyması üzerine üçüncü fıkrada belirtilen usuller
uygulanır.
Askerî
mahallerde yapılacak arama
Madde
14 - Askerî mahallerde
yapılacak arama Cumhuriyet savcısının talep ve katılımı ile askerî makamlar
tarafından yerine getirilir.
Elkoyma, koruma altına alma
Madde
15 - Arama sonucunda
bazı eşyaya elkoyma söz konusu olduğunda, hâkim
kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının,
Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk âmirinin yazılı emri ile
elkoyma işlemi gerçekleştirilebilir.
İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan
malvarlığı değerleri, koruma altına alınır.
Yanında bulunduran kişinin rızasıyla
teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir.
Yukarıda yazılı eşya veya diğer
malvarlığı değerlerini yanında bulunduran kişi, talep üzerine bu şeyi göstermek
ve teslim etmekle yükümlüdür.
Evsafı belirlenen eşyanın kollukça
bulunamaması ve zilyedinin de teslimden kaçınması hâlinde, şüpheli veya sanık ya da tanıklıktan çekinebilecekler dışındaki zilyet
hakkında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 60 ıncı
maddesinde yer alan disiplin hapsine ilişkin hükümlerin uygulanması amacıyla
durum Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir.
Madde 16 – Hakkında
arama işlemi uygulanan kimsenin belge veya kâğıtlarını inceleme yetkisi,
Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir.
Kolluk, arama sırasında ele geçen belge veya
kağıtlara, suçla ilgisi olup olmadığını tespit amacıyla, incelemeksizin
bakabilir. Suçla ilgisi olabileceğinden şüphelendiği anda Kanunun öngördüğü
şekilde incelenecek belge ve
kâğıtları ambalajlayarak mühürler.
Belge ve
kâğıtların zilyedi veya temsilcisi kendi mührünü de koyabilir veya imzasını
atabilir. İleride mührün kaldırılmasına ve kâğıtların incelenmesine karar
verildiğinde bu işlemin yapılmasında hazır bulunmak üzere, zilyedi veya
temsilcisi ya da müdafiî veya vekili çağrılır.
İnceleme
sonucu soruşturma veya kovuşturma konusu suça ilişkin olmadığı anlaşılan belge
veya kâğıtlar ilgilisine geri verilir.
Şüpheli veya sanık
ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 45 ve 46 ncı
maddelerine göre tanıklıktan çekinebilecek kimseler arasındaki mektuplara ve
belgelere; bu kimselerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.
Bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında
ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma
Madde 17 -
Bir suç dolayısıyla yapılan soruşturmada, başka surette delil elde etme
imkânının bulunmaması hâlinde, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine şüphelinin
kullandığı bilgisayar ve bilgisayar programları ile bilgisayar kütüklerinde
arama yapılmasına, bilgisayar kayıtlarından kopya çıkarılmasına, bu kayıtların
çözülerek metin hâline getirilmesine hâkim tarafından karar verilir.
Bilgisayar,
bilgisayar programları ve bilgisayar kütüklerine şifrenin çözülememesinden
dolayı girilememesi veya gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması hâlinde çözümün
yapılabilmesi ve gerekli kopyaların alınabilmesi için, bu araç ve gereçlere elkonulabilir. Şifrenin çözümünün yapılması ve gerekli
kopyaların alınması hâlinde, elkonulan cihazlar
gecikme olmaksızın iade edilir.
Bilgisayar
veya bilgisayar kütüklerine elkoyma işlemi sırasında,
sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır. Bu işlem, bilgisayar ağları ve
diğer uzak bilgisayar kütükleri ile çıkarılabilir donanımları hakkında da
uygulanır.
İstemesi
hâlinde, bu yedekten elektronik ortamda bir kopya çıkarılarak şüpheliye veya
vekiline verilir ve bu husus tutanağa geçirilerek imza altına alınır.
Bilgisayar
veya bilgisayar kütüklerine elkoymaksızın da,
sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilir. Kopyası
alınan verilerin mahiyeti hakkında tutanak tanzim edilir ve ilgililer tarafından
imza altına alınır. Bu tutanağın bir sureti de ilgiliye verilir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Önleme
Aramaları
Denetim yapılacak hâller
Madde 18 - Aşağıda belirtilen denetimler şartları
oluştuğunda kolluk tarafından kendiliğinden yapılabilir:
a)
Umuma
açık istirahat ve eğlence yeri sayılan, kişilerin tek tek
veya toplu olarak eğlenmesi, dinlenmesi veya konaklaması için açılan otel,
motel, pansiyon, kamping ve benzeri konaklama yerleri; gazino, pavyon, meyhane,
bar, birahane, içkili lokanta, taverna ve benzeri içkili yerler; sinema,
kahvehane ve kıraathane; kumar ve kazanç kastı olmamak şartıyla adı ne olursa
olsun bilgi ve maharet artırıcı veya zekâ geliştirici nitelikteki elektronik
oyun alet ve makinelerinin, video ve televizyon oyunlarının içerisinde
bulunduğu elektronik oyun yerleri; internet kafeler ve benzeri yerler ile sabit veya seyyar olarak
kullanılan kara, deniz, hava ve her çeşit taşıma araçlarındaki bu tür yerlerin
genel güvenlik ve asayiş yönünden denetimi,
b)
Kumar
oynanan umumî ve umuma açık yerler ile her çeşit özel ve resmî kurum ve
kuruluşlara ait lokaller, mevzuata aykırı bir şekilde uyuşturucu madde imal
edilen, satılan, kullanılan, bulundurulan yerler, mevzuata aykırı faaliyet
gösteren genelevler, birleşme yerleri ve fuhuş yapılan evler ve yerler, Devletin
ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, Anayasal düzenine, genel güvenliğe
ve genel ahlâka zararı dokunacak oyun oynatılan, temsil verilen, film veya
video bant gösterilen yerler ile internet üzerinden
yapılan yayınlara izin verilen yerler, derneklere, sendikalara, loca ve
kulüplere, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile benzeri kurum ve
kuruluşlara ait ve yalnız üyelerinin yararlanması için açılan lokallerden,
birden fazla denetim sonunda ve yazılı ihtara rağmen, iç yönetmeliğine aykırı
faaliyet göstererek umuma açık yer durumuna geldiği tespit edilenlerin
denetimi,
c)
Yürürlükte
bulunan hükümlere aykırı olarak işletilen yerler hakkındaki işlemler ile genel
ahlâk ve edep kurallarına aykırı olarak sesli ve görüntülü eserleri,
kaydedildiği materyale bakılmaksızın üreten ve satan yerlerin denetimi,
d)
Kanunlardaki
istisnalar saklı kalmak üzere, onsekiz yaşından
küçükleri çalıştırdığından veya onsekiz yaşını
doldurmamış küçüklerin girdiğinden şüphelenilen ve açılması izne bağlı bar,
pavyon, gazino, meyhane gibi içkili yerler ile kıraathane gibi oyun oynatılan
benzeri yerlerin denetimi,
e)
Suç
işlenmesini önlemek için kişilerden kimlik sorma,
f)
26/6/1973
tarihli ve 1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanununda belirtilen yerlerin denetimi,
g)
Motorlu
araç trafik belgesi, motorlu araç tescil belgesi ve sürücü belgeleri ile
13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa göre araçlarda
bulunması gerekli eşyanın denetimi,
h)
Doğal
ve yapay göller ile su üstü ulaşımına imkân veren akarsularda su üstü araçlarının
ve denizlerde deniz araçlarının ruhsat ve belgelerinin, su üstü araç sahip ve
kullananları ile gemi adamlarının ehliyetleri, belgeleri ve deniz mevzuatında
yer alan diğer belgelerinin denetimi,
i)
Elektromanyetik
aygıtlar ve dedektör köpekleri aracılığıyla yapılan
tarama şeklindeki denetimler,
j)
5237
sayılı Türk Ceza Kanununun 183 üncü maddesi kapsamında gürültü yapanların men
edilmesi,
k)
Hudut
kapılarından giriş çıkış yapanların pasaport denetimleri.
Önleme araması ve kapsamı
Madde 19 - Önleme araması;
a)
Millî
güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlâkın veya başkalarının hak
ve hürriyetlerinin korunması,
b)
Suç
işlenmesinin önlenmesi,
c)
Taşınması
veya bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde veya eşyanın
tespiti,
amacıyla, hâkim kararı veya gecikmesinde
sakınca bulunan hâllerde mülkî âmirin yazılı emriyle ikinci fıkrada belirtilen
yerlerde, kişilerin üstlerinde, aracında, özel kâğıtlarında ve eşyasında
yapılan arama işlemidir.
Önleme araması aşağıdaki yerlerde
yapılabilir:
a)
6/10/1983
tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamına giren
toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yerde veya yakın çevresinde,
b)
Özel
hukuk tüzel kişileri ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya
sendikaların genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresinde,
c)
Halkın
topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde,
d)
Öğretim
ve eğitim özgürlüğünün sağlanması için her derecede öğretim ve eğitim
kurumlarının ve üniversite binaları ve ekleri içerisinde, kurumun imkânlarıyla
önlenmesi mümkün görülmeyen olayların çıkması olasılığı karşısında rektör,
acele hâllerde de dekan veya bağlı kuruluş yetkililerinin kolluktan yardım
istemeleri hâlinde, girilecek üniversite, bağımsız fakülte veya bağlı
kurumların içerisinde, bunların yakın çevreleri ile giriş ve çıkış yerlerinde,
e)
Umumî
veya umuma açık yerlerde veya öğrenci yurtlarında veya eklentilerinde,
f)
Yerleşim
yerlerinin giriş ve çıkışlarında,
g)
Her
türlü toplu taşıma veya seyreden taşıt araçlarında,
h)
4926
sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda öngörülen suçların işlenmesinin
önlenmesi amacıyla, ticarethane, işyeri, eğlence ve benzeri yerler ile
eklentilerinde,
i)
5149
sayılı Spor Müsabakalarında Şiddet ve Düzensizliğin Önlenmesine Dair Kanunun 6 ncı maddesi kapsamında gerçekleştirilen spor
müsabakalarıyla ilgili olarak, müsabakaların yapılacağı spor alanlarının
çevresinde, stadyum veya spor salonu girişleri ile turnike girişlerinde,
j)
5253
sayılı Dernekler Kanununun 20 nci maddesi kapsamında,
derneklerde veya eklentilerinde.
Konutta,
yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan özel işyerlerinde ve eklentilerinde
önleme araması yapılamaz.
Önleme araması kararı
Madde 20 - Yönetmeliğin 8 inci maddesi, 9 uncu
maddesinin birinci fıkrası ve 25 inci maddesi hükümleri saklı kalmak üzere,
önleme aramalarında işlemin yapılacağı kanunda belirtilen umumî ve umuma açık
yerlerde makul sebeplerin oluştuğunu ve millî güvenlik ve kamu düzeninin, genel
sağlık ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması, suç
işlenmesinin önlenmesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü
silâh, patlayıcı madde veya eşyanın tespiti amacının ortaya çıktığını ve
tehlikenin oluştuğunu gösteren belirlemeler, kolluk tarafından önceden tespit
edilir ve aramanın yapılması önerilen yer ve zaman ile birlikte o yer mülkî
âmirine, gerekçeleri ile birlikte yazılı olarak iletilir. 4926 sayılı
Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda öngörülen suçların işlenmesinin önlenmesi
amacıyla yapılacak aramalar için bu talep, o yer Cumhuriyet savcısına da yapılabilir.
Yetkili merci, kolluğun talebini uygun
bulursa, hâkimden arama kararı talep eder; ancak gecikmesinde sakınca bulunan
hâllerde yazılı arama emri verir.
Arama talep, emir ve kararlarında
aşağıdaki hususlara açıkça yer verilir:
a)
Aramanın
sebebi,
b)
Aramanın
konusu ve kapsamı,
c)
Aramanın
yapılacağı yer,
d)
Geçerli
olacağı zaman süresi.
Hâkim tarafından verilen kararlar
aleyhine, mülkî âmir tarafından kanun yollarına başvurulabilir.
Usulüne uygun olarak verilmiş arama
kararı veya emri üzerine, yetkili âmirin, aramanın yapılması için kolluk
memurlarına vereceği sözlü emirler derhâl yerine getirilir. Bu konudaki
emirlerin yazılı olarak verilmesi istenemez. Bu hâllerde, emrin yerine
getirilmesinden doğabilecek sorumluluk, emri verene aittir.
a)
Koruma ve güvenliğini sağladıkları alanlara girmek
isteyenleri duyarlı kapıdan geçirme, bu kişilerin üstlerini dedektörle
kontrol etme, eşyaları X-ray cihazından veya benzeri güvenlik sistemlerinden
geçirme,
b)
Toplantı, konser, spor müsabakası, sahne gösterileri ve
benzeri etkinlikler ile cenaze ve düğün törenlerinde kimlik sorma, duyarlı
kapıdan geçirme, bu kişilerin üstlerini dedektörle
kontrol etme, eşyaları X-ray cihazından veya benzeri güvenlik sistemlerinden
geçirme,
c)
Yangın, deprem gibi tabiî afet durumlarında ve imdat
istenmesi hâlinde görev alanındaki işyeri ve konutlara girme,
d)
Hava meydanı, liman, gar, istasyon ve terminal gibi
toplu ulaşım tesislerinde kimlik sorma, duyarlı kapıdan geçirme, bu kişilerin
üstlerini dedektörle kontrol etme, eşyaları X-ray
cihazından veya benzeri güvenlik sistemlerinden geçirme.
Derneklerde arama
Madde 22 - Kamu düzeninin korunması veya suç
işlenmesinin önlenmesi nedenlerinden birine bağlı olarak usulüne göre verilmiş
hâkim kararı olmadıkça, yine bu nedenlere bağlı olarak gecikmesinde sakınca
bulunan hâllerde mülkî âmirin yazılı emri bulunmadıkça, kolluk kuvvetleri,
dernek ve eklentilerine giremez, arama yapamaz ve buradaki eşyaya el koyamaz.
El koyma söz konusuysa, mülkî âmirin
kararı yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına
sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz
saat içinde açıklar; aksi hâlde, el koyma kendiliğinden kalkar.
Hâkim kararı, mülkî âmir tarafından
dernek yöneticilerine yazıyla duyurulur.
Spor müsabakaları ile ilgili aramalar
Madde 23 - Spor müsabakalarının yapılacağı spor
alanına, güvenlik güçlerince gerçekleştirilecek kontrolden sonra seyirci
alınır.
Spor alanlarının çevresinde, stadyum veya
spor salonu girişleri ile turnike girişlerinde, müsabakayla ilgili olarak hâkim
kararı veya gecikmesinde sakınca olan hâllerde mülkî âmirin yazılı izni ile
kolluk tarafından veya kolluğun denetiminde, özel güvenlik görevlilerince üst
araması yapılır ve 5149 sayılı Spor Müsabakalarında Şiddet ve Düzensizliğin
Önlenmesine Dair Kanunun amacına aykırı madde ve cisimler geçici olarak koruma
altına alınır.
Önleme aramalarında elde edilen bilgi ve
bulgular ile yakalanan şüpheliler
hakkında yapılacak işlemler
Madde 24 - Önleme aramalarında elde edilen ve adlî
soruşturmalarda kullanılabilecek bilgi, bulgu ve şüpheliler hakkında 10 uncu
madde hükümleri uygulanır.
Aramanın konusu ve kapsamı içinde olan,
ancak suç unsuru oluşturmayan eşya, geçici olarak koruma altına alınır ve
aramaya sebep teşkil eden husus sona erdiğinde ilgiliye teslim edilir.
Hâkimden önleme araması kararı alınması
gerekmeyen hâller
Madde 25 - Aşağıdaki hâllerde yapılacak aramalarda
ayrıca bir arama emri ya da kararı gerekmez:
a)
Devletçe
kamu hizmetine özgülenmiş bina ve her türlü tesislere giriş ve çıkışın belirli
kurallara tâbi tutulduğu hâllerde, söz konusu tesislere girenlerin üstlerinin
veya üzerlerindeki eşyanın veya araçlarının aranmasında,
b)
5442
sayılı İl İdaresi Kanununun ek 1 inci maddesi kapsamında bulunan, sivil hava
meydanlarında, limanlarda ve sınır kapılarında, binaların, uçakların, gemilerin
ve her türlü deniz ve kara taşıtlarının, giren çıkan yolcuların X-ray cihazından
geçirilerek, gerektiğinde üstünün ve eşyasının aranması ile buralarda görevli
kamu kuruluşları ve özel kuruluşlar personelinin, üstlerinin, araçlarının ve
eşyalarının aranmasında,
c)
2935
sayılı Olağanüstü Hâl Kanununun 11 inci maddesi kapsamında, kişilerin üstünün,
eşyalarının Olağanüstü Hâl Valisinin emriyle aranmasında,
d)
1402
sayılı Sıkıyönetim Kanununun 3 üncü maddesi kapsamında, konutların ve her türlü
dernek, siyasî parti, sendika, kulüp gibi teşekküllere ait binaların,
işyerlerinin, özel ve tüzel kişiliklere sahip müesseseler ve bunlara ait
eklentilerin ve her türlü kapalı ve açık yerlerin, mektup, telgraf ve sair
gönderilerin ve kişilerin üzerlerinin sıkıyönetim komutanının emriyle
aranmasında,
e)
Kanunların,
muhafaza altına alınmalarına olanak verdiği kişilerin, üst veya eşyalarının
aranmasında,
f)
26/4/1961
tarihli ve 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında
Kanun çerçevesinde görevli kolluğun, aynı Kanunun 79 uncu maddesindeki silâh
taşıma yasağı kapsamında, silâh taşıdığından şüphelenilen kişilerin üstlerinin
ve eşyalarının aranmasında.
Umuma açık veya açık olmayan özel
işletmelerin, kurumların veya teşebbüslerin girişlerindeki kontroller, buralara
girmek isteyen kimselerin rızasına bağlıdır. Kontrol edilmeyi kabul etmeyenler,
bu gibi yerlere giremezler. Bu gibi yerlerde kontrol, esasta özel güvenlik
görevlileri tarafından yerine getirilir. Ancak, bu yerlerin ve katılanların
taşıyabilecekleri özel niteliklere göre, önleme aramaları kolluk güçleri
tarafından da yapılabilir.
Önleme araması tutanağı
Madde 26 - Arama sırasında suç unsuruna
rastlandığında, önleme araması tutanağa bağlanır.
Bu hâlde, tutanak 11 inci maddede yazılı
unsurları içerir.
Tutanak arama işlemine katılmış olanlar
ve hazır bulunanlarca imzalanır.
Tutanağın bir sureti ilgiliye verilir.
Suç unsuruna rastlanmadığı durumlarda,
aranan kişinin talebi hâlinde, kendisine arama kararı veya emrinin tarih ve
sayısı, aramanın tarih ve saati, yeri, aranan şahsın ve arayan görevlinin
kimlik bilgilerinin yer aldığı bir belge verilir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Aramaların
Yapılma Şekli
Durdurma ve kontrol işlemleri
Madde 27 - Bir kişiyi geçici olarak durdurmak,
yakalama sayılmaz; yakalama sayılması için kişinin fiilen denetim altına
alınması gerekir. Denetim için araçların durdurulması da mümkündür.
Durdurma yetkisinin kullanılabilmesi
için, "umma" derecesinde makul şüphe bulunmalıdır. Kolluk görevlisi,
tecrübesine dayanarak, izlediği davranışlarından, o kişinin bir suç işleyeceği
veya işlediği hususunda kanaat elde eder veya kişinin silâhlı olduğu ve hâlen
tehlike yarattığı kanaatine varırsa kişi durdurulabilir.
Somut emarelerle desteklenen şüphe
bulunmadan, süreklilik arzedecek, fiilî durum ve
keyfilik oluşturacak şekilde durdurma ve kontrol işlemi yapılamaz.
Sebebin oluşmasına veya şüpheye yol açan
davranışları hakkında, durdurulan kişiye sorular yöneltilebilir. Kişi bu
sorulara cevap vermekle yükümlü değildir. Durdurma yetkisinin kullanılmasına
neden olan şüphe, yapılan açıklama ile ortadan kalkarsa, kişinin gitmesine engel
olunmaz.
Durdurma üzerine aşağıdaki işlemler
yapılır:
a)
Durdurulan
kişi üzerinde giysilerinden herhangi birisi çıkarılmaksızın, yoklama biçiminde
bir kontrol yapılır. Bu işlem sonucunda, kişide silâh bulunduğu sonucunu
çıkarmaya yeterli şüphe meydana gelirse, memur kendiliğinden silâh ve diğer suç
eşyası araması yapabilir.
b)
Yoklama
suretiyle kontrol, kişinin cinsiyetinde bulunan görevli tarafından yapılır.
c)
Yapılan
kontrolün konusu ve sebepleri ilgiliye açıklanır.
d)
Bir
kişinin veya aracın durdurulma süresinin, şartlara göre makul olması ve kontrol
için ayrılan süreyi aşmaması gerekir.
e)
Yoklama
suretiyle kontrol, kişiye en az sıkıntı verici şekilde yapılır.
f)
Yapılan
kontrolün neticesinde suça ilişkin iz, eser, emare ve delil elde edilirse, kişi
yakalanır.
g)
Uyuşturucu
gibi belirli bir şeyin, kişinin herhangi bir yerinde gizlendiği düşünülüyorsa,
daha geniş çaplı kontrol yapılabilir.
h)
Yoklama
suretiyle kontrol, kişinin veya aracın ilk durdurulduğu yerde veya o yerin
yakınında, mümkün olduğu kadar başkalarının göremeyeceği tarzda yapılır. Başka
yere götürülerek kontrol yapılamaz.
i)
Makul
sebebi oluştuğu takdirde, daha geniş kapsamlı kontrol yapılması için, kolluk
aracından veya yakındaki kapalı bir yerden yararlanılabilir.
j)
Kontrolden
sonra talep üzerine olay yerinde derhâl bir tutanak düzenlenir.
Bu maddede yazılı işlemler gece de
yapılabilir.
Karar veya yazılı emir üzerine üst ve
eşya aramasının icrası
Madde 28 – Aramanın gerçekleştirileceği yerde,
öncelikle kişilerin kaçmasını ve saldırmasını engelleyecek şekilde gerekli
güvenlik tedbirleri alınır.
Kolluk görevlileri, kolluk görevlisi
olduğunu ispatlayan kimliğini gösterir.
Üst araması, kişinin cinsiyetinde bulunan
görevli tarafından yapılır.
Üst ve eşya araması sırasında, yapılan
aramanın konusu olan eşyanın ne olduğu veya aramanın yapılmasına temel teşkil
eden sebepler ilgiliye açıklanır.
Üst araması sırasında, kişinin
beraberinde olan eşya da, mümkünse elektromanyetik cihazlarla, değilse beş duyu
organı aracılığıyla aranır. Sahipsiz eşya hakkında da aynı hüküm uygulanır.
Kişi direndiği takdirde üst ve eşya
araması orantılı güç kullanılarak gerçekleştirilir.
Üst ve eşya araması, kişinin veya aracın
ilk durdurulduğu yerde veya o yerin yakınında, mümkün olduğu kadar başkalarının
göremeyeceği tarzda yapılır. Başka yere götürülerek arama yapılamaz.
Gerektiğinde kolluk aracından veya yakındaki kapalı bir yerden
yararlanılabilir.
Üst araması sırasında, kişinin üstünde
veya eşyasında rastlanan özel kâğıt ve zarflar, içinde müsadereye tâbi bir eşya
bulunması ihtimali dışında açılmaz; açıksa dahi yazılı bilgiler okunamaz.
Kişinin kanunlara göre izin verilmeyecek bir şeyi taşı